مقابله با عوامل آسیب رسان

  • تاریخ انتشار : ۱۳۹۶/۰۹/۲۶
  • نظرات : بدون دیدگاه

۱٫ جلوگیری از زیان ناشی از بید  

بهترین راه برای از بین بردن بیدها زدودن گرد و غبار از میان پرزهای فرش است. اگر ذرات گرد و غبار از میان فرش خارج نشوند هنگام شستشو با آب تركیب شده و تشكیل لایه‌ای شبیه گل در انتهای پرز فرش می دهند كه پس از مدتی پوسیدگی زودرس فرش را سبب می شوند.
پس از غبارگیری باید فرشها ضدعفونی شوند. سپس با بلورهای بیدكش (نفتالین) پارادی كلروبنزن پیچیده شوند. گلوله‌های فنتالین برای بزدهی بیشتر باید خرد شوند هر قالی سپس در كاغذ (به جای پلاستیك) پیچیده شوند تا نگه داری آن به صورت بسته بهتر و راحتر باشد. سپس در مكان امنی دور از رطوبت، مواد مضرر و از محل زندگی در منزل، به دلیل بو و بخار نفتالین موجود در آن نگه داشته شود. خوشه های سدر كه به این منظور به كار می رود محافظت كامل از حشرات را میسر نمی‌كنند. موارد دیگر كه چنین پیشگیری را تقویت می‌كنند كاغذ روزنامه، كلر، بنزن، كافور و فلفل می باشند (به جای نفتالین و سدر می شود از مواد یاد شده استفاده كرد) قراردادن و باقی ماندن پرها در قالی به عنوان طعمه به منظور منحرف كردن بیدها كار عاقلانه‌ای نیست و مشكلات بیشتر را سبب می‌شود. توسل به محصولات جدید ضد بید كردن پشم كه با گستردن آنها روی پشم، آن را غیر قابل خوردن می‌كند و مانع عمل بید زدگی می شود نیز بی فایده نیست. خرابی مرطوب به حشرات فقط به انبارداری قالی محدود نمی شود. قالی های نگه داشته شده در منازل كه در انها تراكم رفت و آمد كم است یا قسمتی از فرش كه زیر مبلمان قرار گرفته در معرض حمله بید و سوسك قرار دارند. قالی‌ها و بافتهایی كه روی دیوار آویزان می شوند مخصوصاً مستعد برای حمله بیدها هستند. در اتاقهای پر تراكم نیز حشرات باید نابود شوند.
اگر خرابی یا شواهدی از خرابی روی فرش ظاهر شد، قالی‌ها را با محلولهای ضد بید عمل كرده و شستشو می دهند. منجمد كردن قالی ها در یك یخچال صندوقی به دلیل پایین بودن درجه حرارت تضمین خوبی برای كشته شدن حشرات ندارد و حشره كشها (پیف پاف) برای كشتن حشرات موثر هستند. مخصوصاً اگر به مدت طولانی با استفاده از جارو برقی و مواد ضد بید اضافی استفاده شوند. قیمت این مواد زیاد نبوده  و به آسانی در دسترس می‌باشند. هنگام استفاده از بخار مواد ضد بید برای فرشهای نفیس باید احتیاط لازمبه عمل آید و دقت شود كه قالی ها صاف و پهن شوند و با بخار مواد ضد بید اسپری شوند تا تمام حشرات به كلی نابود گردند رعایت كنید.
مراقبت كامل فرشها و قالی  مطلقاً بر اساس باقی ماندن و نگه داشتن استحكام و دوام و زیبایی اولیه آنها برای مدت طولانی است.

۲٫استفاده از جارو برقی و مكش

استفاده از مكش سبك و نه خیلی شدید و به طور منظم برای بیرون كشیدن گرد و غبار مفید باشد. خاك و ریگ موجود در قالی به طور جدید به الیاف صدمه وارد می كند و با ضربه زدن یا برس زدن به روش مناسب ذرات ریگ و خاك را شل كرده و به سطح خاب فرش می‌آورد كه تمیز كردن آنها آسان می‌شود. فرشهایی كه در محلهای پر تراكم قرار گرفته‌اند هر روز و فرشهای جاهای دیگر را هر یك هفته ای یكبار به وسیله جاروبرقی تمیز كنید. برای نتیجه بهتر از سه تا هفت نوبت جاروبرقی به سمت جلو عقب (در جهت و خلاف جهت خاب فرش) استفاده كنیم كه نوبت آخر همیشه در جهت خاب باشد. این كار یك ظاهر یكنواخت از سطح فرش را حاصل می‌نماید. حداقل چندبار در سال مكش پشت قالی و لایة زیر قالی (آستری) انجام گیرد. اگر قالی برای بلند كردن خیلی بزرگ است از یك لبه مانع اصطكاك و مكش (جاروبرقی) در امتداد شیرازه ها در حدود ۳۰ تا ۵۰ سانتی متر زیر قالی استفاده شود و نیز توجه گردد كه سطح زیر لایة آستری و زمین نیز باید مكش انجام گیرد. مراقب باشید كه مواد نفتالین یا پارادی كلروبنزن در كنترل بید قالی موثر نیستند این مواد فقط به عنوان مادة دفع كننده بید عمل می كنند. كرمهای بید را از بین نمی برند و عطر نفتالین نامطلوب بوده به سختی برطرف می شود. بوی سدر نیز برای جلوگیری از زیان ناشی از بید بی فایده هستند. هر قسمتی كه عمل مكش میسر نیست مثل زیر مبلمان یا یك قالی كه روی دیوار آویزان شده است می‌توان با اسپری كردن .با حشره كشی كه لكه گذاری نكند نظافت شود. اغلب این مواد دارای مقداری Pyrethrins (یك نوع از حشره كشها كه از شهد گل داودی استخراج میشود) ماده فعال می‌باشند. پی رترین درون حشره كش، پس از كاربرد به سرعت شكسته می شود و برای مصارف خانگی بی ضرر می باشند. در استفاده و كاربرد هر حشره كش مواقب باشید محصولی كه انتخاب میكنید با توجه به مواد كاربرد، انبارداری و از بین بردن باشد. اگر یك قالی برای دورة طولانی انبار می شود نكات انبارداری را مقابله با گرد و غبار و آلودگی‌های جو از طریق غبارگیری و شستشوی فرش امكان پذیر است. غبار گیری و جارو نمودن فرش هر از گاهی الزامی است. غبارگیری به دو روش انجام می شود : غبار گیری دستی و غبارگیری ماشینی.

۳٫ غبارگیری دستی  

در این روش، فرش را از جوانب گرفته و آن را تكان می‌دهیم و یا اینكه فرش را از پشت در محل مناسبی پهن كرده و با چوب بر پشت آن می كوبند تا غبارهای آن خارج شود. پس از تكان دادن و یا با چوب زدن، سطح فرش را با جارویی زبر جارو زده و غبارها را جمع آوری می‌كنند. هر یك از این اعمال باید به نحوی انجام گیرد كه به فرش آسیب نرسیده و موجب گسیختگی تار و پود فرش نگردد و به بافت آن نیزلطمه نزند. كوبیدن فرش بر روی زمین از جمله اعمال غلطی است كه در طی آن به تار پود و بافت فرش آسیبهای جدی و جبران ناپذیری وارد می شود. به طور كلی قبل از غبارگیری به روش دستی باید فرش را به دقت بررسی نمود.
چنانچه فرش قدیمی و كهنه باشد و یا دارای قسمتهای رفو شده باشد، هر گونه غبار گیری دستی كه همراه با ضربات شدید و ناگهانی باشد باعث وارد شدن آسیبهای جبران ناپذیر می‌گردد. شاید بهترین روش در مورد فرشهای جوان و نو بافت آن باشد كه فرش را ا زیك ارتفاع مناسب آویزان نموده و با چوب به آهستگی و از پشت به آن ضربه زده و در مورد فرشهای بسیار قدیمی بهتر است كه با استفاده از برسهای نرم ذرات گرد و غبار را از لای پرزهای فرش بیون آورد. سپس با جاروهای برقی ذرات گرد و غبار را از درون پرز فرش بیرون كشید. البته در هنگام استفاده از جاروبرقی بهتر است نوك مكنده‌ی آن با فاصله‌ای مناسب از سطح فرش قرار گیرد، تا ذراتی كه از فرش خارج شده و در هوا معلق شده‌اند به خوبی جمع شده و دوباره به داخل فرش وارد نشوند.

۴٫غبارگیری ماشینی

امروزه با پیشرفت فن آوری، ابزارها و ماشین آلات خاصی برای غبارگیری فرش طراحی و ساخته می شود. نمونه‌هایی قدیمی تر این ماشین های دارای عرض زیاد بین ۴ الی ۵ مترو طول بسیار كمتر بین ۵/۱ الی ۲ متر است. درون این دستگاه دو محور استوانه ای قرار دارد كه به از یك تسمه های پلاستیكی یا برزنتی بسته شده است. هنگامیكه دستگاه روشن می‌شود فرش از یك طرف به داخل آن هدایت می‌شود. ابتدا توسط برسهای مخصوصی پرز فرش شانه می‌شود تا از حالت نمدی و خوابیده خارج شده و بلند گردد. سپس توسط ریلهای مخصوصی فرش به میان محورهای گفته شده هدایت می‌شود. محورهای مذكور به علت گردش سریع به دور محور طولی، تسمه های برزنتی یا پلاستیكی را به صور مكرر به پشت و روی فرش می‌كوبند. با توجه به اینكه پرزهای فرش توسط برسها حالت ایستاده یافته اند ذرات گرد و غبار به راحتی از درون آن خارج می شوند. به این ترتیب تمام فرش ازیك طرف وارد و غبارگیری شده و از طرف دیگر خارج می گردد. باید دقت نمود تا در هنگام غبارگیری فرشهای قریمی و رفو شده آسیب جدی به فرش وارد نشود. زیرا فرشهای قدیمی تحمل ضربات شدید در این دستگاه را ندارند و معمولاً دوپاره می شوند و نیاز به ترمیم مجدد دارند.
در طی سالهای اخیر در ساخت دستگاههای پیشرفت جدید به وجود آمده است. دستگاههای جدید غبارگیری از بازده بالایی برخوردارند و می‌توان در زمان كوتاهتری تعداد زیادی فرش را غبارگیری نمود. این دستگاه در واقع گرودونه‌ی بزرگی است كه در درون اتاقك بزرگتری قرار دارد. گردونه‌ی متحرك از میله‌های فلزی ساخته شده است و تا حدودی شبیه به ماشین های لباسشویی عمل می‌نماید. اتاقك این دستگاه دارای در بزرگی است كه پس از باز كردن آن، تعداد مشخصی فر ش (بسته به گنجایش دستگاه) را داخل آن نموده و در آن را می‌بندند. سپس گردونه‌ی داخل دستگاه به حركت درآمده و با سرعت دور خود می‌چرخد. فرشها بر اثر حركتهای دورانی، از پایین به بالای گردونه و بالعكس حركت كرده و بر اثر این حركت گرد و خاك آنها كاملاً گفته می شود. گرد و غبار خارج شده از میان گردونه خارج شده و به وسیله یك كانال از اتاقك خارج می گردد. گاه امتداد این كانالها به درون حوضچه های آب است تا از آلودگی هوا نیز كاسته شود و هر از چندگاهی آب حوضچه ها تخلیه می گردد. در صورت استفاده از ماشینهای غبارگیری جدید هم باید ابتدا قالیهای كهنه و قدیم را شناسایی نمود. زیرا بر اثر حركت مداوم قالیها در درون دستگاهها ممكن است صدمات خاصی به فرش وارد گردد هر چند در این دستگاهها نسبت به دستگاههای قدیمی حفاظت فرش بیشتر است و صدمه كمتری به آن وارد می‌گردد.
از مزایای دستگاه غبارگیری جدید می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:
•به وسیله این دستگاه، تعداد بیشتری فرش را میتوان غبارگیری كرد.
•در زمان غبارگیری، به جهت حجم بالای كار، صرفه جویی میشود.
•بر اثر حركت بالا و پایین گردونه آسیب كمتری به فرشها وارد می‌شود.
•در این روش گرد و غبار كمتری در محیط كارگاه پخش می شود.

۵٫ شستشوی فرش

همه قالیهای مورد استفاده، اعم از قالیهایی كه برای مفروش كردن منازل به كار می روند یا آنهایی كه جنبة تزئینی داشته و به عنوان تابلو بر روی دیوار نصب می شوند همه و همه پس از چند سال به علت مجاورت دائمی با انواع آلودگیها می بایست شسته شده و تمیز می‌گردند. حتی هوای مجاور ما آلوده كننده است و ذرات گرد و غبار آن در لابه‌لای پرز فرش فرو رفته و در بلند مدت باعث چرك و تیره شدن سطح فرش می گردند. بنابراین شستشوی فرش امری است اجتناب ناپذیر اما مراحل آن و روشهای شستشو دارای ویژگیهای خاصی است كه به آن می‌پردازیم.
یك قالی را تا حد ممكن نباید شست، زیرا هر بار شستشوی قالی، زیانهایی به آن وارد می‌شود. نور خورشید بهترین وسیلة حرارتی برا ی خشك كردن قالی شسته شده میباشد. نور خوشید با تابیدن بر روی قالی به تمام نقاط آن رخنه كرده و باعث از بین رفتن بید و كپك نیز می‌شود. بهتر است شستشوی قالی در فصل بهار و یا اواخر تابستان انجام گیرد. زیرا در این زمان آفتاب نه آنچنان مستقیم و سوزنده است كه بر اثر گرمای زیاد آن قالی لطمه ببیند و نه آنچنان بی حرارت است كه نتوان از آن بهرة لازم را به دست آورد.
شستشوی فرش از سالها پیش در خانواده‌های ایرانی مرسوم بوده است و حتی در برخی از ماهها و روزهای سال شده كه گروهی از اهالی یكروستا و یا محل به طور دسته جمعی كار شستشوی سالیانه فرش را در رودخانه‌های نزدیك شهر و روستا طی چندین شبانه روز انجام می‌دهند و این كار در برخی مناطق حالت سنتی و حتی نمایشی یافته كه تماشای آن برای علاقه مندان فرش ایران بسیار دلپذیر و زیباست. اما شستشوی دقیق و اصولی فرش باید به نحوی باشد كه هدف اصلی به خوبی و بدون كمترین صدمه به فرش تحقق یابد. یعنی فرش از آلودگی‌ها و سطوح چركز دوده شده و كاملاً پاگیزه گردد.
شستشوی فرش به دو روش صورت می‌گیرد: روش سنتی و روش جدید.
در روشهای كاملا قدیمی معمولاً فرش را درون نهرهای روان آب قرار داده و پس از آن كه فرش به خوبی خیس می گردید آن را به بیرون منتقل و با چوبك و سایر شوینده های قدیمی و به كمك پاروهای بزرگ می‌شستند. سپس فرش را دوباره به نهر آب فرو برده و كار زدودن مواد شوینده را آغاز می‌كردند. به این ترتیب حركت دایمی آب بر روی فرش و كشیدن پارو بر روی آن پس مدت كوتاهی مواد شوینده را به خوبی برطرف و فرش پاكیزه می گردید، سپس فرشها را بر روی صخره‌ها و سنگهای اطراف رودخانه و در مقابل نور آفتاب قرار می‌دادند و به این ترتیب پس از دو الی سه روز فرش كاملاً خشك می‌گردید. در برخی موارد دیده شده كه برای آبگیری فرش پس از خارج كردن آن از داخل رودخانه آن را لوله یا تا كرده و آن را لگد كرده و یا با پرو میكوبیدند تا آب آنها به خوبی گرفته شود و سپس جهت خشك شدن آنها را پهن می كردند.
به جهت امكان كنترل و حفاظت بیشتر فرش به روش سنتی می‌توان گفت در حال حاضر شستشوی دستی و سنتی فرش بهترین روش به ویژه در مورد فرشهای قدیمی و موزه‌ای است كه باید نهایت دقت را در شستشوی آنها به كار بست. شستشو به هر روش كه صورت گیرد دارای مراحل یكسانی به شرح زیر است:
•غبارگیری
•شستشو با مواد شوینده
•آبكشی
•آبگیری
•خشك كردن

امروزه نیز در كارخانه‌های قالیشویی شبیه به شیوه قدیمی اجرا می گردد. به این ترتیب كه ابتدا فرش را بر روی زمین پهن كرده و همه آن را با آب خیس می‌كنند. معمولاً كارگاههای قالیشویی خارج از شهر ایجاد می‌نمایند تا حتی الامكان از آب نهرهای كنار شهر استفاده شود و یا بتوان با حفر چاههای عمیق آب فر اوان برای شستشو فرش مهیا نمود.
پس از آن كه تمام فرش به خوبی خیس شد مواد پاك كننده را به مقدار مناسب روی سطح قالی میریزند. سپس با برسهای ویژه‌ای شروع به شستن فرش می‌كنند. به این ترتیب قسمتهای چرك و آلوده قالی كاملا تمیز می‌گردد . در برخی از كارگاههای قالیشویی دستگاههای خاصی طراحی و ساخته‌اند كه دارای برسهای بزرگ و دایره‌ای شكل می‌باشد و توسط نیروی برق به حركت در می‌آید، و به آهستگی سطح فرش را سائیده و نقاط تیره و چرك آن را می‌شود. پس از آن كه تمام فرش به خوبی شسته شد توسط شلنگهای آب كه دارای دوشهای پخش كننده آب است و فشار آب قابل تنظیم می‌باشد تمام فرش را شسته و موادشوینده را به خوبی از قالی دور می‌كنند. پس از انكه مواد شوینده به خوبی از لابه لای پرز فرش خارج شد معمولاً فرش را به طور كامل و یكجا درون حوضچه‌های بزرگ آب فرو می‌كنند تا به اصطلاح آبكشی شود. در صورتی كه در كنار كارگاههای قالیشویی نهرهای آب روان موجود باشد یا بتوان توسط چاههای آب، جریان سریع و رونده‌ای از آب فراوان ایجاد نمود، فرش را در داخل آن قرار داده و برای چند ساعت به حال خود رها می‌سازند تا مواد شوینده به طور كامل از درون قالی پاك و خارج شود. شاید بتوان گفت این روش از بهترین و موثرترین راهها برای آبكشی فرش و زدودن مواد شوینده باشد و لذا به همین منظور است كه كارگاههای مدرن و مجهز قالیشویی امكان استفاده از نهرها و رودخانه‌های طبیعی برای نیل به این منظور در دسترس دارند می‌توانند عملیات شور قالی را به بهترین شیوه انجام دهند. به هنگام آبكشی فرش اغلب از پارو و برسهای خاصی جهت زدودن بهتر مواد شوینده و آلودگیها استفاده می‌نمایند. در كارگاههای قالیشویی عموماً به جای لوله كردن فرش و آبگیری آن با تحت فشار قرار دادن، از دستگاههای خاصی استفاده می گردد كه عملكرد آن شبیه دستگاههای سانتریفیوژ است. این دستگاهها محفظه ای استوانه ای هستند كه فرش داخل آن و به دیواره فلزی و مشبك آن مهار شده و با روشن شدن، به سرعت و با حركت دورانی به چرخش در می آید. در این حالت به خاطر نیروی گریز از مركز، بیشتر آب موجود در درون قالی به طرفین هدایت شده  و از درون دیوار مشبك كه در پشت قالی قرار دارد خارج می گردد. در بسیاری موارد این دستگاههای مقداری حرارت نیز تولید می نمایند تا عمل خشك كردن قالی كمی تسریع یابد. پس از آبگیری فرش آن را به همان روش قدیمی یا بر روی سطح زمینی پهن می كنند تا خشك شود یا بر روی دارها و داربستهای بزرگ می آویزند تا پس از د والی سه روز و در مجاورت هوای آزاد و نور آفتاب خشك شوند. برخی از كارگاههای قالیشویی اقدام به ساخت گرم خانه هایی برای خشك كردن قالی نموده اند. در این گرم خانه با ایجاد یك كانون حرارت مركزی توسط بخاری های بزرگ و یا سایر حرارت دهنده ها تمام فضای گرم خانه را به طور مساوی حرارت می دهند. سپس كلیه فرشها را از داربستهای ویژه ای آویزان و در كوتاهترین زمان فرشها را خشك می نمایند.

•رعایت نكات خاص در شستشوی فرش
هنگام شستشوی فرش رعایت برخی موارد باعث تضمین سلامت فرش و همچنین جلوگیری از پوسیدگی و افزایش دوام آن می‌گردد كه اهم آنها چنین است:
•شستشوی فرش باید روی سطح كاملاً صاف و سخت مانند سطح سیمانی، موازئیك یا سنگ انجام شود.
•چنانچه شستشوی فرش در كنار رودها و نهرهای جاری میسر نیست بهتر است بری خیس كردن و شستشوی فرش از دوش هایی كه آب را با فشار و به صورت افشان پخش می‌نمایند استفاده نمود.
•مواد شوینده‌ای كه برای شستشوی فرش به كار می روند باید كاملاً خنثی شوند تا از هرگونه آسیب در الیاف پشم جلوگیری شود. محیط‌های اسیدی و یا قلیایی شدید هر كدام به نوعی باعث تخریب ساختمان شیمیایی لیف پشم و در نهایت خواص خواص فیزیكی مطلوب آن می شوند. به ویژه در هنگام شستشوی فرش در منازل بسیاری از افراد از پودرهای شوینده رایج استفاده می نمایند. این پودرها به جهت آنكه برای برطرف كردن چربی های قوی موجود بر روی ظروف و لباسها تهیه شده‌اند دارای تركیبات شیمیایی اسیدی قوی هستند و كاربرد آنها برای شستشوی پرز فرش باعث می‌شود علاوه بر شسته شدن سطوح چرك و كثیف فرش، تمامی چربی الیاف فرش گرفته شده و لذا الیاف كاملا خشك و شكننده می‌شوند. در این صورت پس از مدتی استفاده و قرار گرفتن در معرض رفت و آمد الیاف شكسته شده و فرش سریعاً كچل می شود.
•چنانچه فرش دارای آن نوع خامه‌های رنگی باشد كه به خوبی رنگرزی نشده‌اند و به هر تقدیر رنگها از ثبات كافی برخوردار نباشند  در هنگام شستشو به ویژه زمانی كه توسط برس بر روی سطح پرزها كشیده می شود ممكن است رنگها در هم ادغام شوند و به اصطلاح فرش رنگ دهد. حتی استفاده از آب گرم كه حررت آن زیاد باشد می‌تواند پس دادن رنگها را تسریع بخشد. به همین دلیل اغلب در كارگاههای قالیشویی حوضچه‌هایی وجود دارد كه توسط مواد خاصی آغشته شده اند تا رنگ الیاف برای مدتی به طور نسبی ثابت گردد. با این حال در برخی موارد علیرغم رعایت كلیه موارد، فرش رنگ می دهد و چاره‌ای جز رنگ برداری فرش نیست.
•چنانچه از مواد شوینده بریا شستشوی فرش استفاده شود، به دلیل احتمال وجود ناخالصی در این مواد، ممكن است به داخل پرز فرش نفوذ نمایند. به همین دلیل در این گونه موارد عمل آبكشی باید به دقت انجام گردد. باقی ماندن مواد مذكور در لابه لای فرش در بلند مدت باعث آسیب قالی می گردد.
•چنانچه آبكشی فرش در رودخانه انجام می‌گیرد، به دلیل وجود برخی املاح معدنی (حتی گچ و آهك) ممكن است مواد مذكور در فرش باقی بماند و باعث پوسیدگی زودرس گردند.
•برای آبگیری فرش در صورتی كه از دستگاههای سانتریفوژ استفاده نگردد بهتر است فرش را توسط برس و یا با پاروهای مخصوص كاملاً آب گیری نمود. در مورد قالی‌های كهنه باید دقت نمود تا در هنگام آب گیری توسط پارو فشار زیاد به فرش وارد نگردد. حتی مواردی مانند لوله كردن فرش و ایجاد فشار بر روی آن به ویژه در مورد قالی‌های قدیمی باعث پارگی فرش به ویژه در قسمتهای رفو شده می‌گردد.
•چنانچه برای خشك كردن قالی شسته شده مجبور هستیم آن را برای مدتی پهن نماییم بهتر است قالی را كاملاً باز كنیم. در صورتی كه فضای لازم برای پهن كردن فرش موجود نیست لوله كردن فرش و سپس تا نمودن آن نیز كار درستی نیست. زیرا پس از گذشت ۲ الی ۳ روز خشك شدن فرش، در قسمت تا شده برجستگی محسوسی پدیدار می‌گردد كه ممكن است به راحتی از بین نرود و حتی باعث برجستگی همیشگی فرش شود. همین برجستگی به علت پا خور شدن زیاد باعث ساییدگی همان بخش از فرش می‌گردد.
•چنانچه فرش در منزل شسته شود و نوع رنگرزی الیاف آن نیز به صورت بی ثبات و نامرغوب باشد نباید برای خشك كردن فرش آن را آویزان نمود. زیرا مقدار آب باقی مانده در فرش از درون الیاف و پرزها به سمت پایین فرش بیش از بالای آن آسیب می بینند و رنگ برداری آن نیز بسیار مشكل است. از طرف دیگر هدایت شدن تمام آب باقی مانده به سمت پایین فرش باعث فشار زیاد به چله‌ها می گردند و احتمال پاره شدن آنها به ویژه در مورد قالی‌های كهنه و قدیمی بیشتر می‌گردد.
•پس از آب كشی فرش باید پساب آن كاملاً صاف باشد. در غیر این صورت احتمال باقی ماندن مواد شوینده و سایر املاح در آن وجود دارد كه این امر باعث پوسیدگی زودرس فرش می‌گردد.
•توصیه شده است چنانچه فرش كمی حالت قلیایی داشته باشد (برای رنگرزی از مواد قلیایی بیش از اندازه معمول استفاده شده باشد) می‌توان با اندكی آب و اسید ۱ تا ۲% آن را خنثی نمود.
•حتی‌الامكان می‌بایست از گرم خانه و یا مكانهایی كه در آنجا نور شدید آفتاب وجود نداشته باشد برای خشك كردن فرش استفاده نمود. زیرا تابش شدید نور آفتاب باعث رنگ پریدگی فرش به ویژه رنگهای ناپایدار می‌گردد.
•از مواد شوینده موجود در منازل جهت شستشوی فرش استفاده نشود و از مواد شوینده‌ای استفاده شود كه كاملاً خنثی برده و فاقد تركیبات اسیدی و یا قلیایی شدید می‌باشند.
چنانچه به هردلیل الیاف پشم در هنگام شستشوی فرش رنگ داده و باعث لكه‌دار شدن آن شوند، می‌توان توسط مواد خاصی اقدام به رنگ برداری نمود. رایج‌ترین ماده رنگ برداری هیدروسولفیت است. اما نباید از هیدروسولفیت با غلظت زیاد استفاده نمود.

 ۶٫زدودن لكه

امروزه تئوریهای بسیار زیادی در رابطه با بهترین روش تمیز كردن قالی وجود دارد، برای جلوگیری از هرنوع مشكلی هنگام برطرف نمودن لكه باید جنس پشم، ابریشم و مشخصات لكه و مواد متشكله آن را تعیین كرده و از سازگاری حلالی كه برای لكه‌گیری در نظر گرفته می‌شود اطمینان حاصل نمود. برای تشخیص نوع نخ (گیاهی یا حیوانی) نمونه‌ای از آن را می‌سوزانند. نخهای گیاهی به دلیل ساختار سلولزی به آسانی سوخته و بوی كاغذ سوخته از آنها به مشام می‌رسد، در صورتی كه نخهای حیوانی به دلیل ساختار كراتینی بوی مو و كرك سوخته می‌دهند. بهترین روش برداشتن سریع لكه، هنگامی است كه قالی خشك است و سپس بكار بردن شوینده  و آب كشی قالی با آب است. مهمترین فاز تمیز كردن قالی، جاروبرقی و مكش یكنواخت روزانه فرش است. اختلاف بین ماشین پرز كش و یك مكش معمولی این است كه ماشین پرزكش دو برس دارد یكی از پرزها راب لند می‌كند و دیگری ذرات آلودگی را از بین آنها بیرون می‌كشد آلودگی مثل ماده چسبنده عمل می‌كند بنابراین باید روزانه تمیز شود.
از ریختن حلال بر روی لكه نیز باید خودداری كرد. زیرا سبب پخش شدن آن می‌شود. تمام لكه‌ها باید فوراً تمیز شده. طی تحقیقات انجام شده نشان داده‌اند كه ۹۰% لكه‌ها اگر فوراً برطرف نشوند می‌توانند روی كالا تثبیت شوند و زدودن آنها به آسانی میسر نباشد. مراحل زیر را برای زدودن لكه‌ها انجام دهید:
•تمام لكه‌ها را با استفاده ا زیك پارچه حوله‌ای یا دستمال سفره سفید و جاذب تمیز كنید.
•ماده برطرف كننده لكه باید در یك مساحت كوچك كه دیده می‌شود ریخته شود. چند قطره از ماده با تمام رنگهای فرش بكار ببرید. یك پارچه سفید و جاذب روی آن بگذارید و ۱۰ دقیقه صبر كنید اگر رنگ از فرش به پارچه سفید پس داده شده یا فرش رنگ دهی آشكاری را نشان داد از ماده تمیز كننده بهتری استفاده كنید.
•برای تمیز كردن لكه، مقدار كمی از ماده برطرف كننده لكه استفاده كرده و از لبه لكه به سمت مركز آن برای جلوگیری از پخش شدن آن لكه عمل نمایید.
•محلول را خشك كنید و از مالیدن یا برس زدن پرهیز نمایید.
•مرحله ۳ و ۴ را تا برطرف شدن كامل لكه تكرار كنید.
•بعضی از لكه‌ها به آهستگی رفع نمی‌شوند، وقت و حوصله كافی برای زدودن لكه مصرف كنید.

۷٫نحوه نگهداری فرش در انبار

فرش دستباف یك كالای با ارزش است كه در صورت نگهداری خوب می‌تواند سالم و شكوهمند و زیبا باقی بماند. برای نگهداری فرش در جایی غیر از منزل مكانی لازم است كه از هرجهت مناسب باشد . یك انبار خوب و مناسب می‌بایست ویژگیهای زیر را داشته باشد:

۱٫از مصالح مستحكم درست شده باشد تا در مقابل عوامل طبیعی كمتر آسیب ببیند.
۲٫سمپاشی كردن هرچند وقت یكبار اطراف انبار تا موریانه و بید و حشرات موذی نتوانند به داخل آن راه پیدا كنند.
۳٫پنجره جهت انتقال نور به داخل به مقدار كافی باید وجود داشته باشد و همچنین دستگاه تهویه و هواكش نیز باید وجود داشته باشد.
انواع انبار شامل موزه‌ای و غیرموزه‌ای می‌باشد.

•انبار موزه‌ای: چند روش اصولی برای حفظ و نگهداری فرش در انبار موزه وجود دارد كه عواملی چند در انتخاب نوع خاصی از سیستم نگهداری دخیل است. عامل اصلی در انتخاب این سیستم تابع توجه و حساسیت مسئولیت و مقدار هزینه‌ای است كه برای این كار در برنامه‌ریزی موزه به كار گرفته شده است. نگهداری به طریق سیستم اصولی در مورد قالیها در تمام موزه‌ها به یك صورت می‌باشد. زیرا در این نوع نگهداری توجه اصلی به حفظ الیاف می‌باشد.
•سیستم متحرك: سیستم متحرك یكی از سیستمهای نگهداری و انبار كردن قالیها است. این سیستم شامل زنجیرهایی است كه از ریلهای نصب شده به سقف یا چهارچوب مستقل آویزان هستند و قالیچه‌هایی كه دور تیرهای چوبی یا لوله‌های فلزی پیچیده شده‌اند از این زنجیرها آویزان می‌شوند. پس از لوله كردن قالیچه‌ها به منظور جلوگیری از باز شدن آنها را می‌بندند.
•روش ثابت: در این سیستم قالیچه‌ها دور لوله‌های فلزی و یا تیرهای چوبی پیچیده می‌شوند و در سطحی افقی بر روی سطحی بالاتر از زمین (چوبی یا فلزی) قرار می‌گیرند.
انبار غیرموزه‌ای سه گونه انبار را شامل می‌شود:
•انبار كارگشایی : سیستم نگهداری در این بخش با استفاده از قفسه‌های فلزی صورت می‌گیرد كه حدود ۳۰ سانتیمتر از زمین فاصله دارند. گاه ممكن است بر اثر كثرت قالی حداكثر ۴ یا ۵ تخته قالی روی هم چیده شود.
•انبار بازار : نحوه نگهداری در بازار به میزان هزینه و جایگاه آن بستگی دارد. قالیها گاه در گوشة مغازه‌ها و گاه در انبارهای مناسب نگهداری می‌شوند. در این گونه انبارها، قالی را به صورت تخت، لول و یا تا كرده انبار می‌كنند در نوع تخت، قالیها را بر اساس منطقه جغرافیایی نوع مواد و بافت روی تختهای چوبی پهن كرده و نگهداری می‌كنند. سپس روی قالی نفتالین ریخته و قالی دیگری روی آن می‌گسترانند. نوع دیگر تا كردن قالی می‌باشد. در این روش قالی را پهن كرده و روی آن نفتالین ریخته و گوشه‌ها را به طرف درون قالی تا می‌كنند. لول كردن قالی از روشهای دیگر نگهداری در انبار است كه در این روش قالی را لوله كرده و روی تخته‌ایی چیده می‌شوند. (این دو نوع انبار كردن قالی به خاطر كمبود جا است ولی روش صحیحی نیست).
•انبار گمرك : عدل بندی از دیگر روشهای انبار كردن قالیها است. اساسی‌ترین عامل در آسیبهای وارده به قالی در جریان حمل و نقل آن است. بارها شده كه بر اثر عدم توجه در حمل و نقل، قالیها آسیب دیده و مرجوعی شده‌اند.
حمل و نقل می‌تواند به صورت هوایی، زمینی و دریایی صورت گیرد. هواپیما به دلیل سرعت انتقال و شرایط ویژه خود مشكلی ندارد. ولی در حمل و نقل زمینی باید كانتینر و محل بار كامیون ضدعفونی شود. در مورد حمل با كشتی، عدلها را درون كانتینر قرار داده و در آن را می‌بندند و سپس در كشتی قرار می‌دهند و به دلیل وجود رطوبت حتماً باید محیط را قبلاً تمیز و ضدعفونی گردد.

چند توصیه مهم در نگهداری فرش
•در هنگام خریدن قالی برای هراتاق یا محلی دقت شود اندازه فرش بزرگتر از اندازه اتاق نباشد. در غیر این صورت چاره‌ای نیست جز تا نمودن لبه‌های فرش كه این امر باعث تاخوردگی كناره‌های فرش گردیده و پس از مدتی فرش از همان محلها كیس شده، حتی توصیه می‌شود اندازه فرش كمی كوچكتر از مساحت اتاق باشد. زیرا عموما در كنار اتاق و مقابل دیوار، صندلی، كمد و سایر وسایل منزل قرار می‌گیرد، كه فشار دائمی پایه‌های آنها باعث سائیدگی و سوراخ شدن حاشیه‌های كناری فرش می‌گردند. حتی به تجربه ثابت شده كه مفروش نمودن اتاق با فرشهای كوچكتر، باعث زیبایی بیشتر اتاق می‌شود. زیرا تمام قسمتهای فرش به ویژه طرح اصلی آن جلوه گاه زیبایی آن است به طور كامل در معرض تماشا قرار می‌گیرد. به عنوان مثال مفروش نمودن یك اتاق پذیرایی در ابعاد ۵/۳ * ۵/۲ با یك فرش با ابعاد ۳*۲ بسیار زیباتر خواهد بود و دوام فرش بیشتر می‌گردد. حتی در اتاقهایی كه تخت و كمد لباس قسمت وسیعی از كف اتاق را اشغال می‌نمایند با قالیچه‌های ذرغ و نیم و حداكثر دو ذرع بهتر و زیباتر می‌توان آن را مفروش نمود.
•زمینی كه فرش بر روی آن پهن می‌گردد نباید با مواد گچی و یا آهكی ساخته شده باشد. توصیه می‌شود كف زمین توسط سنگ یا سایر كف پوشهای دیگر همچون سرامیكهای جدید پوشیده گردند و بهتر است لای درزها و شكاف سنگها و سایر كف پوشها كاملاً پوشیده و مسدود گردد تا محل زندگی حشرات مانند بید نگردند. حتی بهتر است رنگ كف پوش اتاقها (سنگ یا سرامیك) ترجیحاً سفید و روشن باشد. حشراتی مانند بید در مكانهای تاریك و سطوح تیره بهتر خود را مخفی می‌نمایند. در انبارهای بزرگ فرش بهتر است هرچند ماه یكبار تمام سطح زمین توسط مواد ضدعفونی كننده مانند د.د.ت و یا اسپریهای مخصوص ضدعفونی گردند.
•حتی‌الامكان از پهن نمودن فرش بر روی موكت یا سایر كف پوشهای لاستیكی خودداری گردد. الیاف موكت در مجاورت الیاف پشم مكان خوبی برای زندگی حشرات می‌باشند.
•چنانچه از چند تخته فرش برای مفروش كردن اتاقها استفاده می‌نمایید باید به نحوی آنها را پهن كنید كه لبه‌ها یا قسمتی از آنها بر روی هم قرار نگیرد. این امر باعث حركت و كیسی فرش می‌گردد. رعایت این امر حتی در مورد فرشهای ماشینی هم توصیه می‌گردد.
•از آویختن فرشهای تمام ابریشم بر روی دیوارهای گچی كاملاً پرهیز گردد. استمرار در مجاورت ابریشم و گچ باعث پوسیدگی ابریشم می‌گردد. این امر به ویژه در مورد قالیچه‌های تصویری و گران قیمت كه فقط برای تزئین و نمایش به دیوار آویخته می‌شوند و عموماً ابریشمی هستند توصیه می‌گردد.
•از قرار دادن اجسام سنگین مانند مبل، میز، صندلی، گلدان و … به طور مستقیم بر روی فرش باید پرهیز نمود. این اجسام بر اثر فشار زیاد و مستمر بر روی یك قسمت از فرش باعث می‌شود تا پرز فرش در آن قسمتها خوابیده شود و پس از مدتی سوراخ گردد. حتی‌الامكان سعی گردد از زیر پایه‌های مخصوص استفاده شود. زیر پایه، قطعه‌ای لاستیك و یا چیزی شبیه به آن است كه از فشار مستقیم اجسام به فرش جلوگیری می‌كند. دیده شده كه اغلب پوسیدگیها و سوراخهای بزرگ در فرش از محل آبهای اضافی پای گلدانها به وجود آمده است.
•نباید فرش را در محل تابش مستقیم نور خورشید قرار داد. به ویژه برخی از قسمتهای فرش كه در جلوی پنجره‌ها قرار دارد همواره ساعات مشخصی از روز نور خورشید را دریافت می‌كنند. همان طور كه گفته شده این امر باعث رنگ پریدگی همان قسمت از فرش می‌گردد. بهتر است محلهای آفتابگیر در فرش را با رو اندازهای نخی یا كتانی پوشاند.
•بهتر است هرچند مدت فرش را در محل خود چرخاند و جابه‌جا نمود. در غیر این صورت قسمتهایی كه مقابل درهای ورودی اتاق قرار دارند بیشتر پاخور شده و زودتر سائیده می‌شوند. به عنوان مثال هرسه الی شش ماه سر و ته فرش را جابه‌جا نمود.
•اگرچه نور مستقیم آفتاب برای مدت طولانی موجب پریدگی رنگ آن می‌گردد اما لازم است كه هرچند وقت یكبار (مثلاً ۶ ماه یكبار) فرشها را از داخل اطاق بیرون نمود و در معرض جریان هوا قرار داد و به اصطلاح فرش را هوا داد. مدت این كار هیچگاه بیش از چند ساعت نیست و حداكثر نصف روز است. به ویژه آفتاب دادن پشت فرش بسیار حائز اهمیت است. پشت فرش محل مناسب برای زندگی بید و موریانه و سایر حشرات است و همچنین انواع كپكها و قارچ‌ها نیز در محیط تاریك پشت فرش بهتر رشد می‌نمایند. نور آفتاب باعث نابودی همگی این عوامل گردیده و برای سلامت و عمر بیشتر فرش لازم است. هنگام هوا دادن فرش در مقابل نور خورشید باید چند مرتبه فرش را جارو یا برس كشید تا عوامل گفته شده بهتر از فرش خارج شوند. توصیه می‌شود چنانچه فرش در اتاقهای در بسته قرار دارد هفته‌ای یكبار درها و پنجره‌ها را باز كرد و از نظر بید خوردگی و سایر عوامل مانند رطوبت، هوای اتاق را كنترل نمود. بهتر است در انبارهای بزرگ فرش از تهویه‌های متعدد و مناسب استفاده گردد. زیرا هوای راكد نیز باعث رشد انواع قارچها و كپكها می‌گردد.
•برخی از انواع نورها برای فرش مضر هستند. به عنوان مثال الیاف ابریشم به دلیل پروتئینی بودن لیف آن، در مقابل اشعه ماوراء بنفش سریعاً تخریب می‌گردد. به همین دلیل هیچگاه نباید فرش‌های ابریشمی و نیز حتی سایر فرشهای سایر پشمی را در مقابل این قبیل جریانهای نوری قرار داد.
•در هنگام نظافت اتاقها و گردگیری وسایل منزل درهای اتاق و پنجره‌ها را باز كنید تا غبار هوا از اتاق خارج شده و كمتر بر روی فرش نفوذ كند. استفاده از جاروهای برقی نیز برای نظافت فرش چنانچه هرروز انجام پذیرد مطلوب نیست. توصیه می‌شود برای نظافت و جارو كردن فرش در ایام هفت از جاروی دستی معمولی استفاده گردد و در هرماه یكبار نیز از جاروهای برقی با قدرت مكندگی كم برای خارج كردن غبارهای درونی پرز فرش استفاده كرد. برخی هنگام جاروی فرش، ابتدا جارو را خیس كرده و سپس فرش را جارو می‌كنند. این كار چنانچه هفته‌ای چند بار صورت پذیرد باعث تركیب شدن غبارهای فرش با آب گردیده و در نهایت به صورت توده نازكی از گل در لابه‌لای فرش پنهان می‌ماند و در بلند مدت باعث پوسیدگی آن می‌گردد. لازم به ذكر است در هنگام جارو نمودن فرش نباید مسیر حركت آن با فشار و در جهت خلاف خواب فرش باشد زیرا این عمل به مرور باعث شكستگی خواب فرش می‌شود.
•انبارها و منازلی كه رطوبت گیر هستند برای نگهداری و یا مفروش كردن توسط فرش نیستند. به خوبی می‌دانیم كه رطوبت پس از مدتی باعث كپك زدگی، رشد قارچ و در نهایت پوسیدگی فرش می‌گردد. در شهرها و مناطقی كه جریان هوا به طور طبیعی مرطوب است، توصیه می‌شود پس از ۳ الی ۶ سال فرشها را تعویض نمود تا قبل از پوسیدگی كامل و یا پاره شدن فرش بتوان چاره‌ای مناسب برای آن یافت.
•چنانچه فرش مورد نظر ما بسیار با ارزش است و به هرتقدیر به عنوان تابلو بر روی دیوار نصب می‌گردد، باید هرچند وقت یكبار آنها را از جای برداشته و پشت آن را بازدید كرد تا از وجود موریانه، بید و … آگاهی یابیم. حتی بهتر است پشت فرش را نیز با برس تمیز و گردگیری نمود. از اتصال قالیهای تابلویی با میخ و سایر وسایل نوك تیز به دیوار اكیداً باید خودداری نمود. برای این منظور در موزه‌ها از گیره‌های خاصی استفاده می‌گردد كه هیچ گونه تأثیر نامطلوبی بر روی فرش قالی نمی‌گذارند. از طرف دیگر بهتر است بین فرش و دیوار فاصله مناسبی قرار گیرد. برای این منظور می‌توان قابهایی را طراحی نمود كه چنین ویژگی را داشته باشند. حتی می‌توان فرش را در میان دو جداره شیشه‌ای قرار داد و داخل قاب نمود. البته به نحوی كه به پرزهای فرش فشاری وارد نگردد و بین فرش و جداره، فاصله كمی برای عبور جریان هوا وجود داشته باشد.
•چنانچه به هردلیل صدمه‌ای به فرش وارد شد باید سریعاً نسبت به ترمیم و رفوی آن اقدام كرد. تعلل در این كار باعث می‌شود محل پاره‌گی و یا پوسیدگی فرش به تدریج بیشتر شود و علاوه بر آن كه كار ترمیم مشكل‌تر می‌گردد هزینه زیادی نیز در بر خواهد داشت.
•چنانچه به هردلیل نیازی به استفاده از فرش نداریم و می‌خواهیم آن را در خانه نگهداری كنیم بهتر است قبل از جمع كردن آن، مواد ضد بید مانند نفتالین یا تنباكو در لای فرش قرار دهیم. بهترین روش جمع كردن و نگهداری فرش لوله نمودن آن است و چنانچه این كار با كمك ۲ الی ۳ نفر (به ویژه در مورد فرشهای بزرگ) انجام پذیرد فرش یكنواخت و منظم لوله می‌گردد. در غیر این صورت دو سر قالی صاف نبوده و به صورت اریب و كج قرار می‌گیرد و در هنگام نگهداری ممكن است لبه‌های اضافی تا خورده و آسیب ببیند.
•پس از جمع كردن فرش به صورت لوله‌ای یا با تا كردن، بهتر است آن را در میان پارچه‌های كتانی یا نخی تمیز كه ضد عفونی شده‌اند قرار داد تا از ورود گرد و خاك و سایر آلودگیهای هوا به درون آن جلوگیری شود و سپس آن را با طنابی بست. بدیهی است محل نگهداری فرش باید دارای همه شرایطی باشد كه قبلاً ذكر شد. (وجود جریان مناسب هوا، فقدان رطوبت، اطمینان از عدم وجود بید و …)
•كناره‌هائی كه روی پلكان‌ها را مفروش می‌نمایند باید به وسیله میله‌های فلزی به سطوح پلكان‌ها ثابت شوند تا از حركت آنها در زیر پاها جلوگیری شود و هرچند یكبار نیز چند سانتیمتری باید آنها را بالا و پائین كشید تا قسمتهائی كه در لبه پلكان‌ها قرار گرفته و فرسوده شده‌اند جابجا شوند و در نتیجه تمام سطح كناره به یك اندازه سائیده شود. این نكته مهم را باید در نظر داشت كه اصطكاك مستمر و یكنواخت یك قسمت فرش مثلاً ناحیه‌ای كه در زیر و اطراف پایه‌های صندلی مقابل میز تحریر قرار دارد باعث می‌شود كه آن قسمت از فرش به شدت فرسوده و حتی پاره شود. در این قبیل موارد باید در محلی كه در معرض فرسایش است یك ورقه چوب، لینولئوم و یا هرشیئی مشابه دیگر قرار داد.
•در صورتی كه فرش در روی سطوح سنگی و یا موزائیكی قرار دارد باید دقت نمود كه درز موزائیكها و سنگها برجسته و نوك تیز نباشند چه با مرور زمان قسمتهائی از فرش كه در روی لبه‌های تیز و ناصاف قرار دارند در اثر سایش مستمر پاره و سوراخ‌دار می شوند.