عوامل آسیب رسانی به قالی

  • تاریخ انتشار : ۱۳۹۶/۰۹/۲۶
  • نظرات : بدون دیدگاه

عوامل زنده

این عوامل شامل انسان، حشرات، قارچها، جلبکها و خزه ها، گل سنگها و جانوران (موشها) می باشد. که به هریک از آنها اشاره می شود:
•انسان
انسان از یکسو عامل سازنده محیط خویش است و از سوی دیگر با سهل انگاری یکی از عوامل مهم تخریب محیط اطراف خود به شمار می آید. در مورد قالی، عدم دقت در حمل و نقل، رعایت نکردن اصول بهداشتی و نکات ایمنی، انبار کردن غیراصولی، استفاده نادرست و کاربرد مواد شیمیایی جهت منظورهای خاصی مثل دوا شور نمودن قالی و … باعث کوتاه شدن عمر قالی و از بین رفتن آن می شود.
با توجه به اهمیت خاص دواشور نمودن قالی در آسیب رسانی به آن، در ادامه به توضیح مورد فوق می پردازیم.
•منظور از دواشور نمودن فرش چیست؟
برخی از خریداران فرش در خارج از کشور علاقه خاصی به کاهش شدت رنگها و تا حدودی کهنه نما شدن رخ فرش دارند. به این منظور در کارگاههای قالیشویی با استفاده از از مواد خاصی اقدام به شستشوی فرش با این مواد می نمایند. اما این مواد از لحاظ شیمیایی دارای خواص شویندگی فرش نمی باشند، و اصولاً کلیه قالیهایی که به این منظور شسته می شوند قالیهایی جوان و کاملاً نو هستند و نیازی به شستشوی قوی جهت زدودن سطوح چرک فرش ندارند. در واقع می توان گفت این مواد خاصیت سایندگی دارند. به عبارت دیگر موادی که برای کهنه نما کردن فرش استفاده می شود درون حوضچه های آب ریخته و سپس فرش را برای مدت زمان خاصی درون آن فرو می برند. به این ترتیب مقداری از جلا و شفافیت رنگ الیاف کاسته شده و شاید بتوان گفت لایه ای نازک از رنگ الیاف برداشته می شود. سپس فرش را توسط آب صاف شسته و مواد مذکور را از آن خارج می سازند. در برخی کارگاهها حتی از ماشینهای خاصی برای کهنه شدن بیشتر فرش استفاده می شود. این ماشینها مقداری از پرز فرش را سائیده و حالت فرش پاخورده را به وجود می آورند. برای تکمیل عملیات کهنه نما کردن فرش ریشه های سفید فرشهای جوان را توسط موادی همچون پوست گردو و یا پوست انار تیره می نمایند تا کهنه نمایی فرش بیشتر جلوه کند. برخی نیز برای کاهش شدت رنگها و جلای آنها، فرش را در معرض نور مستقیم خورشید قرار داده و پشت و روی فرش را برای روزهای متوالی به این شکل در مقابل آفتاب شدید قرار می دهند. نور شدید خورشید تا حدودی باعث پریدگی رنگهای قالی می گردد. با این روش حتی فرشهایی که بخوبی توسط رنگهای گیاهی رنگ رزی شده اند، اگر برای روزهای متوالی در معرض نور خورشید قرار گیرند در نهایت تا حدودی دچار پریدگی رنگ خواهند شد. مواد معروفی که عمدتا در کارگاههای قالیشویی برای کهنه نما کردن یا به اصطلاح دوا شور کردن فرشهای جوان به کار می روند عبارتند از ترکیبات گوناگون کلروهیدرو که به همراه کمی مواد شوینده استفاده می گردند.
•حشرات
حشرات از خطرناک ترین دشمنان مواد آلی هستند و محیط گرم و مرطوب محل مناسبی برای رشد آنهاست. حشراتی که به قالی آسیب می رسانند عبارتند از: حشره های معروف به ماهی نقره ای (تی سانورا)، جیرجیرک، ملخ، سوسک حمام، موریانه، سوسک سیاه قالی و انواع مختلف بید و سوسک. با تمامی اینها مهمترین حشراتی که به قالی آسیب می رسانند، بیدها هستند. بیدهای پارچه نمی توانند پشم قالی را بخورند اما بیدهای مونث هرکدام هزاران تخم می گذراند و هنگامی که حشره ها از تخم بیرون می آیند، پشم، پوست، خز، پرو الیاف ابریشم را مصرف می کنند. بیدها و کرمهای حشره در تاریکی و جایی که قالی دارای حجم کمتری از رفت و آمد است و نیز بوسیله جاروبرقی نظافت نمی شود خوب رشد می کنند.
•بیدهای پردار
بید پارچه معمولا (tineola bisselliella) تحرک زیادی دارد. دارای ابعاد ۸/۱ سانتیمتر و یا کمتر بوده و معمولا به رنگ خرمایی یا قهوه ای روشن است. این بیدها به آهستگی پرواز می‌کنند اما با بالهای کوچک به سرعت پر می زنند. چهار نوع سوسکهای بیضی کوچک به رنگهای مشکی تیره با خالهای سفید قهوه ای زرد یا سیاه وجود دارد. کرم بید موهای زبر سیاه قهوه ای یا طلایی دارد و تا طول ۶/۰ الی ۸/۰ سانتیمتر بسته به نوع بید رشد می‌کند. اگرچه سوسکهای بالغ که به بیدهای بوفالو معروفند از سبزیجات تغذیه می کنند اما کرمهای آنها روی پشم و مو تغذیه و رشد و نمو می کنند.
•لکه گذاری روی خاب: اغلب کرمهای بید یک رنگ را به رنگهای دیگر ترجیح می دهند (آن را می خورند) در نتیجه در بعضی رنگها لکه ایجاد می گردد.
•تار عنکبوتی: فیلامنتهای لعاب عنکبوت سفید رنگ، بعضی از ساقه های خاب قالی را می پوشانند و صدمه زیادی وارد می کنند.
•پیله: به قطر و اندازه ۳/۰ و ۳/۱ سانتیمتر که یک استوانه کرکی به همان رنگ خاب قالی (کرمهای پیله های خود را با رنگ پشم اطراف خود احاطه می کنند.) می باشد.
•کرمهای بید در خاب: کرمهای سفید پس از بیرون آمدن از تخم قبل از اینکه پیله درست کنند پشم را می خورند.
•ذرات شبیه شن: در زیر خابهای قالی می باشند این مواد اغلب خرمایی و قهوه ای دارای اندازه منظم و به شکل گرانول هستند. (فضولات کرم بید)
•خابهای شل و شكسته شده : جائی كه كرمهای بید نخ را می‌جوند قالی تیره یا راه‌دار می‌شود.
ضایعات اقتصادی وارده از بید بر پشم رقم زیادی را تشكیل می‌دهد و مبارزه با بید از جمله عملیات ضروری در نگهداری قالی محسوب می‌شود.
•سوسك فرش
 سوسکهای فرش در بسیاری مناطق جهان وجود دارند و از بیدهای پارچه بیشتر هستند گاهی اوقات مسبب صدماتی هستند که به بیدها نسبت داده می شود. سوسکهای بالغ به خوبی پرواز کرده و از در و پنجره وارد خانه می شوند. برای نابودی هرحشره مخرب باید از وسایل ضدعفونی کننده که بطور کلی حشرات را نابود می کنند استفاده شود. ظاهر خرابی مشابه قسمت خرابی حاصل از بید است، اما بوسیله كرم یك حشره كوچك و قهوه‌ای تیره بوجود می‌آید. زیان حاصل از كرم سوسك معمولاً نه سخت و نه به درهم و برهم بودن خرابی قسمت بید است. تكنیك جلوگیری و یا مرمت با خرابی بید برای سوسكها نیز یكسان است.

عوامل غیرزنده
عوامل غیرزنده شامل وضعیت آب و هوا (گرما و بخار آب) , آب (رطوبت), نور و آلودگیهای جوی است.

•وضعیت آب و هوایی
یكی از مهمترین عوامل آسیب رسان به منسوجات، وضعیت آب و هوا است. گرما و رطوبت از مهمترین عوامل تشكیل دهنده آب و هوای هرمنطقه به شمار می‌روند. رطوبت جریان فرسودگی طبیعت را تسریع می‌بخشد. به طور كلی رطوبت نسبی از چند طریق باعث گسیختگیهای بیشتر در الیاف قالی می‌شود:
تغییرات در ابعاد و شكل لیف (انقباض و انبساط لیف)
كانالیزه كردن واكنشهای شیمیایی مانند سرعت بخشیدن به پارگی
حملات بیولوژیكی (ایجاد محیط مناسب برای رشد كپكها، قارچها، بیدها)

•زیان ناشی از آب (رطوبت):
یكی دیگر از مهمترین عوامل آسیب رسان به قالی، رطوبت می باشد.انواع قالی های شرقی دارای خاب پشمی هستند و دارای تار و پود پنبه‌ای میباشند. تارهای از جنس پنبه ضعیفتر می باشند و گاهی اوقات اگر كه مرطوب شده و به طور كامل خشك نشوند دچار پوسیدگی می شوند. دلیل عمومی چنین ضایعه ای هنگامی است كه گلدانهای گل مستقیم روی قالی قرار گیرند. در هنگام آب دادن به گیاه، آب از گلدانی نشت كرده و به قالی نفوذ می‌كند. در طی ۲ یا ۳ هفته در این شرایط ساختار (بنیان) قالی می‌تواند ضعیف شود. شكل دیگر زیان حاصل از آب روی قالیهای استفاده شده در زیرزمین است.
اگر درجه رطوبت زیرزمین بالا رود و ظرفیت فرسودگی قالی بارزتر می‌شود. تمیز شده و به طور كامل خشك شود. شكل مخرب تر فرسودگی استفاده قالی ها در زمینهای مرطوب تر (زمینهای پوشیده شده از سیمان) است حتی گر چه هنگام لمس زمین با دست زیاد مرطوب به نظر نمی رسد اما آن رطوبت برای رشد و نمو میكروارگانیسمها در تار و پود قالی كافی است كه سبب تخریب مقاومت ساختار (بنیان) قالی می‌شود. قالی كه به این صورت فرسوده می‌شود به شكل خاصی زیر دست سختی دارد. گاهی اوقات قالی آنقدر سخت (شكننده) می شود كه پیچیدن آن مشكل می گردد و اگر به دقت به پشت قالی در هنگام تا كردن یا خم شدن آن توجه شود صدای ترك ناشی از شكسته شدن الیاف تار و پود شنیده می شود. جذب رطوبت بالای الیاف طبیعی پنبه و پشم ایجاد می‌كند تا حتی الامكان از رسیدن رطوبت به فرش جلوگیری گردد.

•نور
یكی دیگر از عوامل مخرب قالی (نور) است. نور نه تنها موجب تغییر رنگ اشیا می گردد و بلكه باعث تغییر در مقاومت مواد تشكیل دهنده آن شیء نیز می‌شود. ضعیف شدن الیاف و تغییر آنها و رنگ پریدگی قالی از آن جمله است. معمولاً در مورد قالی دو گروه تغییراتی مورد بررسی قرار می‌گیرد كه این تغییرات در ارتباط با یكدیگر نیز هستند و عبارتند از :

•الف: تغییر رنگ الیاف
•ب: كاهش استحكام الیاف
هرچند ارزش روشنایی نور كم باشد، باز هم اثر ایجاد رنگ پریدگی به مجموعه نورهای دریافتی بستگی دارد. اغلب رنگهای قالی كاملاً مقاومت در رنگ پریدگی و سفید شدن در برابر خورشید هستند. اشعه فرابنفش ، منبع نیروی قوی طبیعت هستند و یك قالی با گذشت زمان اگر برای سالیان طولانی در مناطق بسیار آفتابی استفاده شد، دچار رنگ پریدگی میگردد. از پرده برای منحرف كردن و سد كرد بعضی نورهای مستقیم استفاده می شود. جهت قالی سالی یكبار برای جلوگیری از تغییر رنگ برگردانده می شود. همانگونه كه می‌دانیم در پشم انواع مختلفی از پیوندهای شیمیایی وجود دارد كه یكی از آنها پیوندهای دو گوگردی می‌باشد. پیوندهای گوگردی پشم ممكن است در اثر امواج ماوراء بنفش شكسته و نهایتاً تمامی گروههای سیستین (پیوندهای دو گوگردی) اكسید شوند. اثرات جو بر پشم می تواند نهایتاً منجر به فقدان سیستین و مقداری كمی اسید سیستیك برخوردار می باشند اثرات جو به دلیل وجود اكسیژن و نور خواهد بود. نور منجر به فعال شدن پیوند گوگردی هیدرولیز و اكسید شدن آن می‌گرددیا نور منجر به ایجاد رادیكال هیدروكسیل كه توانایی شكستن پیوند گوگردی را خواهد داشت می‌گردد.

•آلودگی های جوی
جو علاوه بربخار آب، دارای آلوده كننده های زیادی است كه بسیار مضرر هستند. ذرات گرد و غباری كه در هوای یك شهر وجود دارد به سیاهی و قیر و گاهی اصلاً از دوده تركیب شده اند.
هوا در اطراف و لابه لای قالی در جریان است، بنابراین قالی تحت تاثیر آلودگیهای مختلف (موجود در هوا) قرار می گردد. ذرات خاك لا به لای الیاف نفوذ می‌كند و خارج كردن این ذرات به سختی صورت می‌گیرد.
از آلودگیهای موجود در هوا می‌توان از گرد و خاك و گازهای زائد صنعتی مانند گاز دی اكسیدسولفور كه عامل تسریع در فساد و خرابی الیاف هستند و نیز گاز سولفید هیدروژن كه نقره و زر بافتها را كدر میكند نام برد. ذرات شن نیز در لایه های الیاف و پرزها نفوذ كرده و باعث بریده شدن آنها می‌شوند. زیان بارترین آلودگی موجود در هوا ـ برای قالیها ـ سولفورها هستند . زیرا این مواد مهمترین عامل سستی و بی دوامی قالی به حساب آمده و با وارد شدن در خلاء و فرج مواد آلی به مرور زمان با بخار آب موجود در هوا تركیب شده و به اسید سولفوریك تبدیل می شوند.